Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS)

Tôi tin rằng nhiều bệnh nhân hiếm muộn của tôi từng được chẩn đoán là PCOS (polycystic ovary syndrome). Có người ngơ ngác — tháng nào kinh nguyệt cũng đều, sao trứng lại ít rụng? Có người hồi ngoài hai mươi đi siêu âm rồi được bác sĩ bảo là nang trứng nhiều, chắc là PCOS. Và cũng có người đúng là bị PCOS thật. Hôm nay chúng ta cùng xem PCOS thật ra là thế nào.

Chẩn đoán PCOS thế nào

Có nhiều bộ tiêu chuẩn chẩn đoán PCOS, nhưng bộ được dùng rộng rãi nhất là Rotterdam 2003, do European Society for Human Reproduction and Embryology (ESHRE) và American Society for Reproductive Medicine (ASRM) cùng nhau đặt ra.

Rotterdam 2003 đòi hỏi có 2 trong 3 điều sau:

• Không rụng trứng hoặc rụng trứng thưa — dưới 10 chu kỳ kinh mỗi năm.
• Nội tiết tố nam dư thừa — qua xét nghiệm máu hoặc trên lâm sàng (mụn, rậm lông).
• Siêu âm phù hợp với PCOS — AFC ít nhất 25 ở mỗi bên.

Trước hết phải tìm và loại trừ những nguyên nhân khác gây ra bệnh cảnh giống PCOS: không tìm thấy nguyên nhân nào khác gây không rụng trứng, chẳng hạn thyroid hay prolactin bất thường.

Những tình trạng khác trông giống PCOS

Có rất nhiều tình trạng gây ra biểu hiện giống PCOS. Cần làm thêm xét nghiệm để phân biệt nguyên nhân và điều trị cho đúng.

• Nội tiết tố nam dư thừa — chẳng hạn béo bụng, tuyến thượng thận hoạt động bất thường.
• Pituitary bất thường — cân nặng thấp, tập luyện quá nhiều.
• Prolactin bất thường — cho con bú, u tuyến yên.
• Thyroid thấp — từng cắt tuyến, từng uống i-ốt phóng xạ.
• GnRH bất thường.

Những tình trạng thường gặp kèm theo gồm:

• Hormone tuyến giáp thấp (hypothyroidism) — từng phẫu thuật cắt bỏ tuyến giáp, hoặc từng điều trị cường giáp bằng i-ốt phóng xạ.
• U tuyến yên tiết prolactin (prolactinoma) — prolactin tăng cao, ức chế FSH và LH nên trứng không rụng; có thể tiết sữa, căng tức ngực.
• Congenital adrenal hyperplasia (CAH) thể chỉ biểu hiện khi đã trưởng thành — một khiếm khuyết bẩm sinh ở các enzyme tham gia tổng hợp hormone sinh dục, khiến việc tổng hợp nội tiết tố nữ bị rối loạn và nội tiết tố nam ứ đọng.
• Cân nặng quá thấp — chẳng hạn anorexia nervosa hoặc bulimia nervosa.
• Tập luyện quá nặng — vận động viên, diễn viên múa ba lê.

Cơ chế hình thành PCOS

Hiện vẫn chưa biết chính xác nguyên nhân gây PCOS. Giả thuyết là nó bắt đầu từ béo bụng: mỡ trong ổ bụng gây đề kháng insulin, khiến tuyến yên (pituitary) hoạt động bất thường, nang trứng không phát triển đủ để rụng.

Trong sơ đồ trên, trình tự được sắp như sau:

• Visceral adiposity và adipocyte dysfunction dẫn tới insulin resistance ở gan và cơ, và insulin tăng lên.
• Insulin tăng cùng với SHBG giảm tạo ra hyperandrogenism.
• Abnormal GnRH pulsation làm tỷ lệ LH/FSH tăng lên.
• Buồng trứng hoạt động bất thường, kéo theo ovulatory dysfunction, rồi hình ảnh buồng trứng kiểu PCOM và AMH tăng cao.

Điều trị PCOS

Điều trị PCOS tuỳ thuộc vào triệu chứng và mục tiêu sinh con của chính người bệnh.

Nguyên tắc là đưa sự rụng trứng trở lại bình thường, hoặc ít nhất làm cho kinh nguyệt đều đặn. Có nhiều cách, và có thể phối hợp nhiều cách với nhau.

• Giảm cân, nhất là giảm mỡ bụng — bằng cách tiết chế ăn uống, giảm tinh bột và đường, và vận động nhiều hơn. Điều được nhấn mạnh là cân nặng xuống từ từ (khoảng 0,5 kg mỗi tháng) và giữ được mức đã giảm. Giảm ít nhất 5% cân nặng hiện tại là đủ để trứng rụng trở lại bình thường.
• Làm cho kinh nguyệt đều đặn. Vì PCOS khiến không rụng trứng kéo dài, niêm mạc tử cung liên tục bị estrogen kích thích mà không có progestogen để bong ra toàn bộ buồng tử cung như một kỳ kinh bình thường. Điều đó làm tăng nguy cơ niêm mạc tử cung dày lên bất thường và ung thư niêm mạc tử cung. Dùng nội tiết để kinh nguyệt đều trở lại có thể giúp được — progestogen theo chu kỳ, hoặc thuốc tránh thai với người chưa muốn có con.
• Thuốc giúp cơ thể đáp ứng với insulin tốt hơn, chẳng hạn metformin.
• Thuốc kích thích nang trứng phát triển và rụng trứng, chẳng hạn clomiphene citrate hoặc letrozole, khi người bệnh muốn có con. Có thể kết hợp với bơm tinh trùng vào buồng tử cung (intrauterine insemination; IUI).
• Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF).

BS. Patsama Vichinsartvichai · 18 tháng 12 năm 2023

• PCOS
• Không rụng trứng
• Kinh nguyệt thưa
• Rậm lông
• Mụn
• Suy giáp
• Đề kháng insulin
• Hiếm muộn