ภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ (PCOS)

หมอเชื่อว่าคนไข้มีบุตรยากหลายคนต้องเคยได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น PCOS (polycystic ovary syndrome) ทั้งแบบงง ๆ ว่าทำไมไข่หนูไม่ค่อยตกไปได้ ทั้ง ๆ ที่ประจำเดือนก็มาทุกเดือน หรืออาจจะเคยไปอัลตราซาวนด์ตอนอายุ 20 ต้น ๆ แล้วหมอบอกว่าหนูมีถุงไข่เยอะ น่าจะเป็น PCOS หรืออาจจะเป็น PCOS จริง ๆ วันนี้มาดูกันว่าจริง ๆ แล้ว PCOS เป็นยังไงกันแน่

PCOS วินิจฉัยอย่างไร

เกณฑ์การวินิจฉัย PCOS มีหลายเกณฑ์ แต่อย่างไรก็ตาม เกณฑ์ที่ใช้กันอย่างแพร่หลายเป็นเกณฑ์ Rotterdam 2003 ซึ่งเป็นเกณฑ์ที่ European Society for Human Reproduction and Embryology (ESHRE) และ American Society for Reproductive Medicine (ASRM) ร่วมกันตั้งขึ้น

เกณฑ์ Rotterdam 2003 ต้องเข้าได้ 2 ใน 3 ข้อต่อไปนี้

• ไข่ไม่ตกหรือไข่ตกไม่บ่อย ประจำเดือนน้อยกว่า 10 รอบ/ปี
• ฮอร์โมนเพศชายเกิน จากการตรวจเลือดหรือทางคลินิก (สิว ขนดก)
• อัลตราซาวนด์เข้าได้กับ PCOS พบ AFC อย่างน้อยข้างละ 25 ขึ้นไป

ทั้งนี้ต้องมีการตรวจหาสาเหตุอื่น ๆ ที่ทำให้มีอาการเช่นเดียวกับ PCOS แล้วแยกออกไปก่อน คือ ไม่พบสาเหตุอื่นที่ทำให้ไข่ไม่ตก เช่น thyroid หรือ prolactin ผิดปกติ

สาเหตุอื่น ๆ ที่ทำให้มีอาการคล้าย PCOS

มีภาวะมากมายที่ทำให้มีอาการคล้าย PCOS ทั้งนี้จำเป็นต้องมีการตรวจเพิ่มเติมเพื่อแยกสาเหตุและรักษาอย่างเหมาะสมต่อไป

• ฮอร์โมนเพศชายเกิน เช่น อ้วนลงพุง ต่อมหมวกไตทำงานผิดปกติ
• Pituitary ผิดปกติ น้ำหนักน้อย ออกกำลังมากเกินไป
• Prolactin ผิดปกติ ให้นมบุตร เนื้องอกต่อมใต้สมอง
• Thyroid ต่ำ เคยตัดต่อม กลืนแร่
• GnRH ผิดปกติ

โดยภาวะที่พบร่วมบ่อย ๆ ได้แก่

• ธัยรอยด์ฮอร์โมนต่ำ (hypothyroidism) เคยผ่าตัดเอาต่อมธัยรอยด์ออก หรือเคยรักษาธัยรอยด์เป็นพิษด้วยการกลืนแร่
• มีเนื้องอกต่อม pituitary ที่สร้าง prolactin (prolactinoma) ทำให้ฮอร์โมน prolactin สูง และไปกดการทำงานของ FSH และ LH ทำให้ไข่ไม่ตก อาจมีน้ำนมไหล คัดเต้านม
• Congenital adrenal hyperplasia (CAH) ชนิดที่มีอาการตอนเป็นผู้ใหญ่แล้ว เป็นความผิดปกติแต่กำเนิดที่มีการบกพร่องของเอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับการสังเคราะห์ฮอร์โมนเพศ ทำให้มีความผิดปกติในการสังเคราะห์ฮอร์โมนเพศหญิงและมีฮอร์โมนเพศชายคั่ง
• น้ำหนักตัวน้อยเกินไป เช่น อาจเป็นโรค anorexia nervosa หรือ bulimia nervosa
• ออกกำลังอย่างหนักมากเกินไป เช่น นักกีฬา นักเต้นบัลเล่ต์

กลไกการเกิด PCOS

ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุการเกิด PCOS ที่แน่ชัด แต่มีสมมติฐานว่าเกิดจากภาวะอ้วนลงพุง ไขมันในช่องท้องทำให้เกิดภาวะดื้อต่ออินซูลิน ทำให้ต่อมใต้สมอง (pituitary) ทำงานผิดปกติ ถุงไข่ไม่สามารถเจริญจนเกิดการตกไข่ได้

ในแผนภาพข้างต้น เรียงลำดับไว้ดังนี้

• อ้วนลงพุง (visceral adiposity) และเซลล์ไขมันทำงานผิดปกติ (adipocyte dysfunction) นำไปสู่ภาวะดื้อต่ออินซูลิน (insulin resistance) ที่ตับและกล้ามเนื้อ และอินซูลินสูงขึ้น
• อินซูลินที่สูงขึ้นและ SHBG ที่ลดลง ทำให้เกิดภาวะฮอร์โมนเพศชายเกิน (hyperandrogenism)
• การหลั่ง GnRH ผิดจังหวะ (abnormal GnRH pulsation) ทำให้อัตราส่วน LH/FSH สูงขึ้น
• รังไข่ทำงานผิดปกติ (abnormal ovarian function) เกิดภาวะไข่ไม่ตก (ovulatory dysfunction) ตามมาด้วยลักษณะรังไข่แบบ PCOM และ AMH ที่สูงขึ้น

การรักษา PCOS

การรักษา PCOS ขึ้นอยู่กับอาการและเป้าหมายในการมีบุตรของคนไข้

หลักการรักษา PCOS คือ ทำให้ไข่กลับมาตกตามปกติ หรืออย่างน้อยให้ประจำเดือนมาสม่ำเสมอ วิธีการรักษามีหลากหลายวิธีโดยอาจใช้หลายวิธีร่วมกันก็ได้

• ลดน้ำหนัก โดยเฉพาะลดพุง โดยการคุมอาหาร ลดแป้งและน้ำตาล และออกกำลังกายเพิ่มขึ้น โดยเน้นให้น้ำหนักค่อย ๆ ลดลงอย่างช้า ๆ (ประมาณเดือนละ 0.5 kg) และคงน้ำหนักที่ลดแล้วไว้ โดยเป้าหมายคือ ลดน้ำหนักให้ได้อย่างน้อย 5% ของน้ำหนักปัจจุบันก็เพียงพอที่จะทำให้ไข่กลับมาตกเป็นปกติ
• ทำให้ประจำเดือนมาสม่ำเสมอ เนื่องจาก PCOS ทำให้ไข่ไม่ตกเรื้อรังและเยื่อบุมดลูกได้รับการกระตุ้นจากฮอร์โมนเอสโตรเจนตลอดแต่ไม่มีโปรเจสโตเจนมาทำให้ผนังมดลูกลอกออกทั้งโพรงมดลูกเหมือนช่วงมีประจำเดือนปกติ ทำให้เพิ่มความเสี่ยงของเยื่อบุมดลูกหนาตัวผิดปกติและมะเร็งเยื่อบุมดลูก การให้ฮอร์โมนเพื่อให้ประจำเดือนมาสม่ำเสมอ เช่น ให้โปรเจสโตเจนเป็นรอบ ๆ หรือยาคุมกำเนิดกรณีที่ไม่ต้องการมีบุตรก็สามารถช่วยได้
• ให้ยาที่ทำให้ร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินได้ดีขึ้น เช่น metformin
• ให้ยาเหนี่ยวนำให้เกิดการเจริญของถุงไข่และตกไข่ เช่น clomiphene citrate หรือ letrozole ในกรณีที่ผู้ป่วยต้องการมีบุตร ทั้งนี้ อาจรักษาร่วมกับการฉีดเชื้อผสมเทียม (intrauterine insemination; IUI) ก็ได้
• การทำเด็กหลอดแก้ว

นพ.พัฒน์ศมา วิจินศาสตร์วิจัย · 18 ธันวาคม 2566

• PCOS
• ไข่ไม่ตก
• ประจำเดือนมาไม่บ่อย
• ขนดก
• สิว
• ธัยรอยด์ฮอร์โมนต่ำ
• ดื้อต่ออินซูลิน
• มีบุตรยาก