Sáu điều các talk show đã không nói với bạn

Ngày 4 tháng Hai vừa qua, chương trình Hone Krasae phát một tập mang tên “Buôn người!!! Phụ nữ Thái bị băng nhóm Trung Quốc lừa sang Georgia mang thai hộ, cuối cùng bị vắt lấy trứng đem bán, mục tiêu thật là nội tạng.” Hai bác sĩ chuyên khoa được mời đến để giải thích phần y học. Ban đầu tôi thực sự mừng — hai vị đàn anh rốt cuộc có thể làm sáng tỏ và gỡ bỏ những hiểu lầm của xã hội về các vấn đề này, bởi tin tức về chủ đề này thường được trình bày một cách hỗn độn, đậm chất tiểu thuyết và nói thẳng ra là hoang tưởng.

Và rồi tôi lại thất vọng thêm một lần nữa. Tôi xem đến hết chương trình mà thông tin chính xác vẫn không xuất hiện; tệ hơn, những thông tin sai còn được nhấn mạnh thêm, dựa trên tính drama của vụ việc. Vậy nên tôi xin nêu ra năm điểm không đúng sau đây.

1. Không ai làm IVF để rồi giết đứa trẻ lấy nội tạng hay bắt đi ăn xin

Nội tạng hiến — thường được phẫu thuật lấy từ người vừa qua đời — đúng là khan hiếm, và số bệnh nhân xếp hàng chờ nhiều hơn hẳn số người hiến. Nhưng làm IVF thông qua người mang thai hộ, rồi nuôi đứa trẻ đó đến khi nội tạng đủ lớn và hoạt động bình thường để ghép cho người khác? Về lý thuyết thì được. Trên thực tế, tôi cho rằng khả năng ấy nhỏ đến mức gần như không thể, vì những lý do sau.

Chi phí

Hãy cộng hết lại: chu kỳ IVF, chi phí cho người mang thai hộ, xét nghiệm di truyền phôi để tìm phôi tương hợp với bệnh nhân, chăm sóc thai kỳ, cuộc sinh, nuôi đứa trẻ đến khi nội tạng đủ lớn để ghép (ít nhất mười tám năm?), rồi đến ca ghép tạng, v.v. Còn giả thuyết bắt đi ăn xin? Bỏ ra hàng triệu bạc, liệu có bao giờ hoà vốn không?

Thời gian

Như vừa nói ở trên — đến lúc đứa trẻ lớn đủ để nội tạng dùng được thì căn bệnh của người đang chờ ghép gần như chắc chắn đã không chờ nổi.

Xác suất phôi tương hợp di truyền với bệnh nhân

Ghép tạng thông thường đòi hỏi phải hoà hợp HLA giữa người cho và người nhận, nhằm giảm nguy cơ cơ thể người nhận thải ghép. Một phôi được tạo ra cho mục đích này chỉ có 25% xác suất lý thuyết là tương hợp với người nhận (khi người nhận là bố, mẹ hoặc anh chị em ruột). Trên thực tế, nghiên cứu cho thấy chỉ 16% số phôi thực sự tương hợp, và chỉ 30% trong số phôi đó dẫn tới một trẻ sinh sống (1). Vậy nên nội tạng lấy theo cách này rất thường sẽ vô dụng — chẳng ai đầu tư như thế cả. Nỗi sợ nội tạng trẻ em bị đem bán ở chợ đen, nói thẳng ra, là chuyện hoang đường.

Điều thực sự có thể xảy ra là sinh thêm một em bé để em có thể hiến tuỷ xương cho người anh hay chị ruột. Không ai bị giết cả. Đứa trẻ đó vẫn được chính bố mẹ mình nuôi dưỡng. Hiến tuỷ chỉ là chọc hút một lượng nhỏ tuỷ xương — không đau đớn gì nhiều, và không hề lấy đi cơ quan nào.

Còn về những phụ nữ trong bản tin — bị đưa đi chọc hút noãn mà chẳng ai bận tâm họ trông thế nào — tôi đoán rằng phôi có thể được tạo ra để lấy tế bào gốc (stem cells) dùng cho mục đích điều trị.

2. Malum in se và malum prohibitum

Ở điểm này tôi cho rằng người dẫn chương trình chưa hiểu rằng vi phạm pháp luật có hai loại khác nhau.

Malum in se — tự thân đã là sai trái

Là hành vi tự bản thân nó đã mang tính xấu xa — như giết người, trộm cắp.

Malum prohibitum — sai vì bị cấm

Là hành vi tự nó không xấu xa, chỉ là trong bối cảnh của một quốc gia hay xã hội cụ thể, mọi người đã thoả thuận với nhau rằng không làm điều đó — vì trật tự xã hội, vì an toàn của người dân, để bảo vệ người dân. Ví dụ, bán lẻ từng điếu thuốc lá bị phạt tới 40.000 baht theo Luật Kiểm soát sản phẩm thuốc lá B.E. 2560 (2017) của Thái Lan.

Vậy nên mang thai hộ thuộc loại malum prohibitum. Theo Luật Bảo vệ trẻ em sinh ra nhờ công nghệ hỗ trợ sinh sản B.E. 2558 (2015) của Thái Lan, mang thai hộ hoàn toàn có thể thực hiện hợp pháp nếu đáp ứng một số điều kiện. Và ở khá nhiều nước, ngay cả mang thai hộ vì mục đích thương mại cũng không hề là vi phạm — chẳng hạn:

• Hoa Kỳ
• Georgia
• Ukraine
• Nga
• Hy Lạp
• Síp
• Mexico
• Colombia
• Kazakhstan
• Nigeria
• Ghana

Georgia — chính là nước mà những phụ nữ Thái này bị đưa tới — nằm trong số đó.

3. Mang thai hộ không phải là tội ác

Mang thai hộ (surrogacy), xét về quy trình, không phải là tội ác. Một người phụ nữ đồng ý mang thai thay cho người hiếm muộn không thể tự mang thai vì một vấn đề y khoa nào đó, chẳng hạn:

• Không có tử cung bẩm sinh
• U xơ tử cung quá nhiều và không thể phẫu thuật
• Mắc bệnh khiến việc tự mang thai gây nguy hiểm cao cho người mẹ
• Đã chuyển phôi nhiều lần nhưng vẫn không có thai

Trong tiếng Thái chúng tôi gọi là um bun — mang phúc — bởi nhìn qua lăng kính Phật giáo, việc mang thai hộ ấy tạo ra công đức. Chúng tôi có luật điều chỉnh việc này để ngăn chặn hành vi trục lợi, và trong một số trường hợp mang thai hộ đúng là có thể mở đường cho buôn người. Nhưng đó không phải là hình ảnh của mang thai hộ y khoa thông thường.

4. Hiến giao tử và mang thai hộ thương mại không phải là buôn người

Bán noãn hay cho thuê tử cung để mang thai hộ không đương nhiên là buôn người, và ở điểm này tôi xin phản biện. Theo chính định nghĩa của Liên Hợp Quốc, buôn người đòi hỏi phải hội đủ ba yếu tố.

Việc sử dụng giao tử hiến vì mục đích thương mại — vâng, thẳng thắn là thương mại — và mang thai hộ thương mại đúng là có nguy cơ biến thành buôn người. Nhưng hãy nhìn vào cách nó thực sự diễn ra ở Thái Lan trước khi Luật Bảo vệ có hiệu lực: xét về hành vi và phương thức, không ai bị vận chuyển đi giấu, không ai bị lừa gạt hay đe doạ. Có thể đã có những trường hợp tập trung nhiều người mang thai hộ ở cùng một nơi — và đó chính là những tình huống mà chúng ta có thể đưa vào khuôn khổ pháp luật để bảo vệ chính những phụ nữ ấy.

Tài liệu của Liên Hợp Quốc đúng là coi “the removal of organs” (lấy đi nội tạng) là một hình thức bóc lột. Nhưng chọc hút noãn không lấy đi cơ quan nào cả: đó chỉ là hút tế bào ra khỏi cơ thể, và điều đó không nằm trong phạm vi ấy.

Hơn nữa, hiến giao tử vì mục đích thương mại (commercial gamete donation) là hoàn toàn hợp pháp ở nhiều nước, chẳng hạn:

• Barbados
• Cộng hoà Séc
• Nga
• Tây Ban Nha
• Hoa Kỳ

Còn thoả thuận mang thai hộ thương mại thì được phép ở nhiều nước đã kể ở trên. Nếu những quy trình điều trị này thực sự là buôn người, hẳn các nước đó đã đứng đầu bảng xếp hạng buôn người từ lâu rồi (2).

Nhưng khi Luật Bảo vệ có hiệu lực, kèm theo chế tài và án tù cho người vi phạm — nhất là trong các vụ mang thai hộ — toàn bộ hoạt động này buộc phải chui xuống ngầm: lén sang các nước láng giềng, hoặc dụ dỗ phụ nữ ra nước ngoài, đúng như trường hợp được đưa lên chương trình này. Chính điều đó mới làm hội đủ cả ba yếu tố của buôn người. Và cũng chẳng ai biết việc điều trị có do bác sĩ chuyên khoa thực hiện hay không. Rốt cuộc, luật ấy chẳng bảo vệ được đứa trẻ nào hay ai cả, dù mục tiêu tuyên bố là gì, bởi điều trị chui thì không có chuẩn mực chuyên môn nào bảo đảm: không ai theo dõi người hiến noãn hay người mang thai hộ, và mọi tác hại hay biến chứng đều đổ lên đầu người dân, hoàn toàn không được pháp luật bảo vệ.

5. Đứa trẻ sinh ra từ thoả thuận mang thai hộ thuộc về cha mẹ dự định

Đứa trẻ do người mang thai hộ sinh ra là con của những người có giao tử tạo nên nó — cả về nguyên tắc lẫn theo Luật Bảo vệ trẻ em, ngay cả khi câu chuyện này xảy ra trước lúc luật có hiệu lực. Việc từ chối trả lại đứa trẻ không phải là quyết định thuộc về một người trung gian. Nếu người mang thai hộ không chịu trả con, cha mẹ dự định phải đưa việc ra toà.

Nhưng hãy nghĩ thật đơn giản thế này. Mang thai hộ giống như bạn gửi một vật quý cho ai đó trông giữ và trả công cho họ. Đến lúc chủ nhân quay lại lấy, bạn thấy nó đẹp quá, muốn giữ cho riêng mình, và không trả lại. Theo tôi, đó chính là lừa đảo và trộm cắp, không hơn không kém.

Còn chuyện tuỷ xương — đó thực ra chính là một trong những chỉ định được chấp nhận của xét nghiệm di truyền phôi. Người trung gian ở đây rõ ràng đã mang sẵn định kiến, để rồi cuối cùng lại tiếp tay cho kẻ trộm. Haizz… Không biết thì nên đi tìm hiểu. Có những điều bạn không biết chỉ khiến bạn trông ngờ nghệch trong mắt người khác; nhưng có những điều bạn không biết lại làm người khác khốn khổ — điều đó, theo tôi, là không ổn.

Và nói thẳng ra: người nhận mang thai hộ lấy tiền thì hẳn điều kiện kinh tế không mấy khá giả, còn người bỏ tiền thuê thì thường là khá giả. Nếu bạn giữ lại con của họ và tự mình nuôi, bạn có thật lòng nghĩ mình cho được đứa trẻ những cơ hội trong đời như cha mẹ ruột của nó không? Bạn không thương đứa bé sao?

6. Quản lý hay cấm đoán

Rất tự nhiên là những người nắm quyền lực nhà nước làm luật bằng cách cấm: cấm thì dễ hơn quản lý, vốn đòi hỏi vô số quy định chi li. Và cũng tự nhiên không kém: chừng nào xã hội vẫn còn nhu cầu, người ta sẽ tiếp tục làm chui.

Vậy rốt cuộc, cấm có thực sự làm cho hành vi đó biến mất không? Bạn đọc hãy tự phán xét. Mại dâm, cờ bạc, ma tuý — tất cả đều bị luật cấm. Bạn có nghĩ rằng ở Thái Lan những thứ đó đã không còn không?

Luật Bảo vệ trẻ em cũng vậy, nó cấm rất nhiều thứ. Sau gần mười năm thi hành, thử hỏi nó có cấm được đúng như những gì đã viết không? Câu trả lời là không — nó không hiệu quả. Ban đầu các phòng khám chỉ đơn giản dời sang nước láng giềng, và vẫn là phụ nữ Thái nườm nượp kéo sang chuyển phôi, mang thai hộ, rồi mang theo biến chứng thai kỳ trở về để Thái Lan chăm sóc tiếp — cho đến đúng câu chuyện mà chương trình vừa phanh phui.

Gửi những người nhận việc soạn luật cho một chính quyền độc tài: giá như quý vị chịu bỏ chút thời gian nhìn bức tranh rộng hơn — thay vì cấm đoán và trừng phạt, hãy đặt ra tiêu chí để đưa việc này lên mặt đất, làm cho đúng, cho an toàn và có thể kiểm soát — thì người dân đã được lợi và quý vị đã được ca ngợi suốt mấy chục năm. Hoá ra chính quý vị mới là nguyên nhân đẩy những phụ nữ này vào chỗ đánh cược mạng sống, và là lý do đường dây buôn người xuyên quốc gia vẫn sống khoẻ. Những chuyện như thế này sẽ còn tiếp diễn chừng nào quý vị vẫn không lắng nghe tiếng nói người dân, vẫn bám vào một khuôn khổ đạo đức tự dựng lên, và chưa bao giờ nhìn toàn cảnh. Thật đáng tiếc, quý vị đã trở thành kẻ buôn người từ lâu mà không hề hay biết.

Tóm lại

Tài liệu tham khảo

1. De Rycke, M., De Vos, A., Belva, F. et al. Preimplantation genetic testing with HLA matching: from counseling to birth and beyond. J Hum Genet 65, 445–454 (2020). https://doi.org/10.1038/s10038-020-0732-z
2. Davis Jr, E. and A. Pittman (2024). The Worst Countries for Human Trafficking | Best Countries | U.S. News.