Tuổi tác và khả năng sinh sản của phụ nữ

• delayed childbearing
• advanced maternal age
• reproductive aging
• oocyte
• ICSI
• IVF
• infertility

Người ta bảo rằng chữ “già” dù nói khẽ vẫn khiến người nghe nhói lòng. Vì vậy hôm nay tôi muốn giải thích tuổi tác liên quan thế nào đến chất lượng noãn — rồi đi xa hơn, đến những gì tuổi tác gây ra cho phần còn lại của hệ sinh sản và cho sức khoẻ nói chung.

Tôi từng khảo sát những người qua lại khu Suan Oi trước Bệnh viện Vajira để xem bao nhiêu người biết rằng khả năng sinh sản giảm theo tuổi. Chỉ khoảng 20% có chút ý niệm rằng tuổi tác gây khó khăn. Số còn lại không chắc — có người tin rằng phụ nữ có thể mang thai suốt đời.

Các giai đoạn trong đời sống sinh sản của phụ nữ

Về lý thuyết, đời sống sinh sản của người phụ nữ chia thành bốn giai đoạn — dù con số trên giấy khai sinh không phải lúc nào cũng khớp với giai đoạn thực tế.

Giai đoạn trước dậy thì (prepubertal)

• Từ khi sinh đến kỳ kinh đầu tiên (12–13 tuổi)
• Chưa sản xuất hormone sinh dục
• Noãn đã bắt đầu phân chia nhưng dừng lại ở kỳ giảm phân I

Giai đoạn sinh sản (reproductive)

• Từ kỳ kinh đầu tiên đến khi chu kỳ bắt đầu thất thường (khoảng 20–45 tuổi)
• Hệ nội tiết sinh dục hoạt động bình thường
• Mỗi chu kỳ rụng một noãn

Tiền mãn kinh (perimenopause)

• Lượng noãn bắt đầu cạn dần
• Kinh nguyệt bắt đầu không đều
• Có thể xuất hiện triệu chứng mãn kinh: bốc hoả, đổ mồ hôi, khó ngủ

Mãn kinh (menopause)

• Còn rất ít noãn
• Mất kinh ít nhất 12 tháng
• Các vấn đề sức khoẻ khác liên quan đến mãn kinh

Số lượng và chất lượng noãn theo tuổi

Số lượng noãn đạt đỉnh vào khoảng tuần thai thứ 20, khi bé gái còn trong bụng mẹ — khoảng hai triệu. Sau đó số lượng giảm dần. Đến kỳ kinh đầu tiên chỉ còn khoảng 200.000–400.000. Sau khi có kinh, các đợt noãn liên tục được huy động, nhưng mỗi chu kỳ chỉ có một noãn trưởng thành và rụng để thụ tinh.

Các noãn đang nghỉ đã bước vào quá trình giảm phân, kiểu phân chia làm giảm một nửa số bộ nhiễm sắc thể. (Bình thường ta mang hai bộ, mỗi bộ từ một bên cha mẹ; để truyền lại, tế bào sinh dục phải loại bớt một bộ.) Noãn dừng ở kỳ đầu I cho đến khi rụng trứng thì tiếp tục phân chia — và chỉ hoàn tất sau khi thụ tinh.

Ngoài việc giảm số lượng, tuổi tác còn khiến noãn phơi nhiễm với độc chất môi trường, tổn thương di truyền và các gốc tự do. Nhiễm sắc thể bị tổn thương, ty thể — nhà máy năng lượng của noãn — hoạt động kém, và noãn ngày càng ít chịu đựng được stress oxy hoá. Hệ quả là nhiều noãn bất thường nhiễm sắc thể hơn và phôi phân chia kém hơn do thiếu năng lượng. Vì vậy nguy cơ phôi bất thường tăng, tỉ lệ có thai giảm và tỉ lệ sảy thai tăng theo tuổi.

Tử cung và tuổi tác

Không chỉ buồng trứng lão hoá. Tử cung, vòi trứng và âm đạo cũng thay đổi — và ở tử cung, những thay đổi đó khiến việc thụ thai khó hơn và nguy cơ sảy thai cao hơn.

• Ít cơ hơn và co bóp kém nhịp nhàng — có thể khiến rặn sinh khó khăn hơn
• Dẫn truyền thần kinh đến cơ tử cung bất thường, làm giảm khả năng có thai, tăng nguy cơ sảy thai và tăng biến chứng sản khoa như tiền sản giật
• Nội mạc tử cung hoạt động bất thường, làm giảm khả năng tiếp nhận phôi
• Tăng viêm mạn tính trong buồng tử cung

Tuổi tác và sức khoẻ tổng thể của phụ nữ

Khi lượng noãn đã giảm nhiều và nồng độ hormone bắt đầu thay đổi, ảnh hưởng lan rộng ra ngoài khả năng sinh sản.

• Chuyển hoá chậm lại nên dễ tăng cân — trung bình 0,5 kg mỗi năm dù ăn uống không đổi
• Mỡ cơ thể phân bố lại, tích tụ ở vùng bụng — béo bụng
• Xuất hiện đề kháng insulin: đường huyết tăng, mỡ máu và cholesterol bất thường, huyết áp có thể tăng
• Về lâu dài xương mỏng đi và có thể dẫn đến loãng xương — thấp đi, lưng còng, gãy xương ngay cả khi va chạm nhẹ
• Khi hormone giảm đến một mức nhất định, triệu chứng mãn kinh xuất hiện — bốc hoả, đổ mồ hôi, mất ngủ, khô da, khô âm đạo. Nếu chúng ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày hoặc khiến bạn cáu gắt, cần được điều trị

Phòng ngừa, khắc phục và điều trị

Chúng ta không thể ngăn thời gian trôi, nhưng vẫn có những điều có thể phòng ngừa, khắc phục hoặc điều trị.

• Một số bệnh lý làm cạn kiệt nhanh lượng noãn, gây mãn kinh sớm: hội chứng Turner, tiền đột biến Fragile X, hoá trị, phẫu thuật buồng trứng, xạ trị vùng chậu. Phụ nữ có nguy cơ này nên cân nhắc bảo tồn khả năng sinh sản — trữ noãn, trữ phôi (nếu đã kết hôn), hoặc trữ mô buồng trứng
• Nếu hiện chưa có kế hoạch sinh con nhưng dự định sẽ có sau này, trữ noãn là lựa chọn đáng cân nhắc
• Sống lành mạnh: tránh rượu bia, thuốc lá và chất kích thích
• Không có thực phẩm bổ sung hay phương pháp điều trị nào thắng được tuổi tác. Tôi nói thẳng như vậy

Với những ai dự trữ buồng trứng đã cạn và đã thử nhiều lần bằng noãn của chính mình, xin noãn là một con đường giúp đạt mục tiêu sớm hơn. Điều đó có thể đòi hỏi bạn chấp nhận rằng đứa trẻ không mang gen của mình — nhưng bạn đã mang thai, đã sinh ra con, và về mặt pháp lý bạn là mẹ của con về mọi phương diện.

Và đừng quên chăm sóc các mặt sức khoẻ khác. Đây là giai đoạn chuyển tiếp, và những vấn đề bị bỏ mặc sẽ rút ngắn quãng thời gian bạn được ở bên con. Chúc mọi người may mắn — mong con sớm đến với bạn.

Tài liệu tham khảo

1. Na Nakhon S, Limvorapitux P, Vichinsartvichai P. Knowledge regarding factors that influence fertility in Thai reproductive-age population living in urban area: a cross-sectional study. Clin Exp Reprod Med. 2018 Mar;45(1):38-43.
2. Owen A, Carlson K, Sparzak PB. Age-related fertility decline. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024.
3. Nathan A. Reproductive aging leads to many women's health problems.
4. Female age-related fertility decline. Fertility and Sterility. 2014;101(3):633-634.
5. Knight J, Nigam Y. Anatomy and physiology of ageing 8: the reproductive system. Nursing Times. 2017;113(9):44-47.
6. Ambikairajah A, Walsh E, Cherbuin N. A review of menopause nomenclature. Reprod Health. 2022;19:29.