อายุกับการเจริญพันธุ์สตรี

• delayed childbearing
• advanced maternal age
• reproductive aging
• oocyte
• ICSI
• IVF
• infertility

มีคนบอกว่า “คำว่าแก่พูดเบา ๆ ก็เจ็บ” วันนี้หมอเลยจะมาเฉลยว่าอายุผู้หญิงกับคุณภาพไข่มันเกี่ยวกันยังไง แล้วก็จะลามไปจนถึงผลของอายุต่อระบบสืบพันธุ์อื่น ๆ และผลของอายุต่อสุขภาพในด้านอื่น ๆ อีกด้วยครับ

หมอเคยสำรวจประชากรที่เดินไปเดินมาบริเวณชุมชนสวนอ้อย หน้าโรงพยาบาลวชิระ ว่ามีสักกี่คนที่รู้ว่าภาวะการเจริญพันธุ์ลดลงตามอายุ ปรากฏว่ามีคนที่พอจะระแคะระคายว่าอายุมันทำให้เดือดร้อนเพียง 20% เท่านั้นเอง ที่เหลืองง ๆ บางคนคิดว่าผู้หญิงท้องได้ตลอดอายุขัย

อายุการเจริญพันธุ์ของผู้หญิง

โดยทฤษฎีเราสามารถแบ่งอายุของผู้หญิง (แบบไม่นับตัวเลข) ได้เป็น 4 วัย โดยบางทีอายุที่เป็นตัวเลขก็อาจไม่ได้สัมพันธ์กับวัยเหล่านี้เสียทีเดียว

วัยก่อนเจริญพันธุ์ (prepubertal)

• ตั้งแต่เกิดจนถึงเริ่มมีประจำเดือน (12–13 ปี)
• ยังไม่มีการสร้างฮอร์โมนเพศ
• เซลล์ไข่เริ่มแบ่งแต่หยุดที่ระยะ meiosis I

วัยเจริญพันธุ์ (reproductive)

• ตั้งแต่เริ่มมีประจำเดือนจนประจำเดือนเริ่มไม่สม่ำเสมอ (ประมาณ 20–45 ปี)
• ระบบฮอร์โมนเพศทำงานเป็นปกติ
• มีไข่ตกรอบเดือนละ 1 ใบ

วัยใกล้หมดระดู (perimenopause)

• เซลล์ไข่เริ่มเหลือน้อยลง
• ประจำเดือนอาจเริ่มมาไม่สม่ำเสมอ
• อาจมีอาการวัยทอง เช่น ร้อนวูบวาบ เหงื่อออก นอนไม่หลับ

วัยหมดระดู (menopause)

• เซลล์ไข่เหลือน้อยมาก
• ประจำเดือนขาดอย่างน้อย 12 เดือน
• ปัญหาสุขภาพอื่น ๆ ที่เกี่ยวกับวัยทอง

จำนวนและคุณภาพไข่กับอายุ

จำนวนไข่ในผู้หญิงจะสูงสุดตอนอายุครรภ์ 20 สัปดาห์ ขณะที่เรายังอยู่ในท้องแม่ (ประมาณ 2 ล้านฟอง) หลังจากนั้นจำนวนไข่ก็จะลดลงเรื่อย ๆ ขณะที่เริ่มมีประจำเดือนครั้งแรกเราจะเหลือเซลล์ไข่ประมาณ 2–4 แสนฟอง หลังเริ่มมีประจำเดือน จะมีไข่ที่ถูกปลุกให้ตื่นขึ้นมาทำงานตลอดเวลาและจำนวนหลายฟอง แต่ในแต่ละรอบเดือนจะเหลือเพียง 1 ใบที่จะสุกและตกเพื่อให้เกิดการปฏิสนธิและตั้งครรภ์ต่อไป

ไข่ที่ยังอยู่ในระยะที่ยังไม่ได้ถูกกระตุ้นขึ้นมาทำงาน แต่ไข่เหล่านี้เริ่มเข้าสู่ขั้นตอนการแบ่งเซลล์สืบพันธุ์ (meiosis) เพื่อลดจำนวนชุดโครโมโซมลง (ปกติสิ่งมีชีวิตจะมีโครโมโซม 2 ชุด ได้มาจากพ่อ 1 ชุด จากแม่ 1 ชุด เมื่อจะส่งต่อให้รุ่นต่อไปก็ต้องลดจำนวนโครโมโซมในเซลล์สืบพันธุ์ลง 1 ชุด) โดยเซลล์ไข่จะหยุดอยู่ในระยะ prophase I จนมีการตกไข่จึงกลับมาแบ่งเซลล์สืบพันธุ์ต่อ และจะเสร็จสิ้นเมื่อมีการปฏิสนธิแล้ว

นอกจากจำนวนไข่ที่ลดลงเมื่ออายุมากขึ้นแล้ว อายุที่มากขึ้นยังทำให้ไข่สัมผัสกับสารพิษจากสิ่งแวดล้อม พันธุกรรม และอนุมูลอิสระต่าง ๆ ทำให้โครโมโซมเสียหาย มีการทำงานที่ผิดปกติของ mitochondria (เปรียบเสมือนโรงงานสร้างพลังงานของเซลล์ไข่) และยิ่งทำให้เซลล์ไข่ทนต่ออนุมูลอิสระได้น้อยลง ผลทั้งหมดทำให้ไข่มีโครโมโซมผิดปกติ รวมทั้งการแบ่งตัวของตัวอ่อนผิดปกติเนื่องจากการสร้างพลังงานที่ใช้ในการแบ่งตัวไม่ค่อยดี ทำให้โอกาสที่โครโมโซมตัวอ่อนผิดปกติเพิ่มขึ้น อัตราการตั้งครรภ์ลดลง และอัตราการแท้งเพิ่มขึ้นในคนที่อายุมากขึ้น

มดลูกกับอายุ

นอกจากรังไข่ที่เปลี่ยนแปลงจากอายุแล้ว อวัยวะสืบพันธุ์สตรีอื่น ๆ ทั้งมดลูก ท่อนำไข่ และช่องคลอด ก็มีการเปลี่ยนแปลงจากอายุเช่นกัน โดยเฉพาะที่มดลูก การเปลี่ยนแปลงจากอายุมีผลทำให้ตั้งครรภ์ยากขึ้นและแท้งมากขึ้น

• กล้ามเนื้อน้อยลงและบีบตัวไม่ประสานงานกัน อาจทำให้เบ่งคลอดเองยาก
• การนำสารสื่อประสาทเพื่อช่วยให้การบีบตัวของกล้ามเนื้อมดลูกมีความผิดปกติ ทำให้โอกาสการตั้งครรภ์ลดลง โอกาสแท้งเพิ่มขึ้น และเพิ่มความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนทางสูติศาสตร์ เช่น ครรภ์เป็นพิษ
• ผนังมดลูกมีการทำงานที่ไม่ปกติ ทำให้การรับตัวอ่อนผิดปกติ
• มีการอักเสบเรื้อรังในโพรงมดลูกมากขึ้น

ปัญหาสุขภาพอื่น ๆ กับอายุสตรี

เมื่อจำนวนไข่ลดลงไปมากและระดับฮอร์โมนเริ่มเปลี่ยนแปลง ก็จะส่งผลกระทบต่อสุขภาพด้านอื่น ๆ ไปด้วย

• การเผาผลาญลดลง ทำให้น้ำหนักตัวขึ้นได้ง่ายมาก โดยเฉลี่ยพบว่าน้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นปีละ 0.5 กิโลกรัม แม้ว่าจะกินเท่าเดิม
• ไขมันในร่างกายมีการกระจายตัวไม่เหมือนเดิม โดยพบว่าไขมันจะไปสะสมในช่องท้องมากขึ้น ทำให้อ้วนลงพุง (abdominal obesity)
• เกิดภาวะร่างกายดื้อต่อฮอร์โมนอินซูลิน ทำให้น้ำตาลในเลือดเพิ่มขึ้น ไขมันและคอเลสเตอรอลผิดปกติ ความดันโลหิตสูงขึ้นได้
• ระยะยาวจะมีกระดูกบางลงไปจนถึงกระดูกพรุนได้ ซึ่งโรคกระดูกพรุน (osteoporosis) ทำให้ส่วนสูงลดลง หลังค่อม อาจเกิดกระดูกหักแม้จะเป็นอุบัติเหตุหรือการกระแทกที่ไม่รุนแรง
• พอฮอร์โมนลดลงระดับหนึ่งก็อาจมีอาการวัยทอง เช่น ร้อนวูบวาบ เหงื่อออก นอนไม่หลับ ผิวแห้ง ช่องคลอดแห้ง ซึ่งถ้าอาการรุนแรงจนรบกวนชีวิตประจำวันหรือทำให้อารมณ์หงุดหงิด ควรได้รับการรักษา

ป้องกัน แก้ไข รักษา

แม้ว่าเราไม่อาจหยุดอายุไม่ให้เพิ่มขึ้นทุกวันได้ แต่ก็มีแนวทางที่อาจจะป้องกัน แก้ไข รักษาอะไรบางอย่างได้ครับ

• โรคหรือภาวะบางอย่างทำให้ไข่ถูกกระตุ้นและทำลายอย่างรวดเร็ว ทำให้ไข่หมดก่อนวัยอันควรและเข้าวัยทองไว เช่น Turner syndrome, Fragile X premutation, การได้รับเคมีบำบัด การผ่าตัดที่รังไข่ การได้รับรังสีรักษาบริเวณอุ้งเชิงกราน ผู้ที่มีความเสี่ยงเหล่านี้อาจพิจารณาการรักษาภาวะการเจริญพันธุ์ (fertility preservation) ไม่ว่าจะเป็นการแช่แข็งเซลล์ไข่ แช่แข็งตัวอ่อน (กรณีแต่งงานแล้ว) หรือการแช่แข็งเนื้อเยื่อรังไข่ (ovarian tissue cryopreservation)
• กรณีที่ยังไม่มีแผนการมีลูก แต่คิดว่าในอนาคตจะมี การพิจารณาแช่แข็งเซลล์ไข่ก็อาจเป็นทางเลือกหนึ่งเพื่อการมีลูกในอนาคต
• ใช้ชีวิต healthy หลีกเลี่ยงการดื่มสุรา สูบบุหรี่ ใช้สารเสพติด
• การใช้อาหารเสริมและการรักษาต่าง ๆ ไม่มีอะไรเอาชนะอายุคุณได้ หมอบอกเลย

ส่วนใครที่ไข่เหลือน้อยแล้ว พยายามด้วยไข่ตัวเองมาหลายหน การหาไข่บริจาคก็เป็นทางเลือกหนึ่งที่ทำให้เราถึงเป้าหมายได้เร็วขึ้นนะครับ อาจต้องก้าวข้ามความคาใจว่าเด็กไม่ได้มีพันธุกรรมเกี่ยวข้องกับเรา แต่คุณก็เป็นคนเลี้ยงเขาในครรภ์ เป็นคนคลอด คุณเป็นแม่ตามกฎหมายทุกประการ

สุดท้ายอย่าลืมดูแลสุขภาพด้านอื่น ๆ ให้รอบด้วยครับ ช่วงวัยกำลังเปลี่ยนผ่าน ปัญหาสุขภาพถ้าไม่ดูแลดี ๆ เดี๋ยวไม่สบายจะได้อยู่กับลูกไม่นาน ขอให้ทุกคนโชคดี มีลูกไว ๆ ครับ

เอกสารอ้างอิง

1. Na Nakhon S, Limvorapitux P, Vichinsartvichai P. Knowledge regarding factors that influence fertility in Thai reproductive-age population living in urban area: a cross-sectional study. Clin Exp Reprod Med. 2018 Mar;45(1):38-43.
2. Owen A, Carlson K, Sparzak PB. Age-related fertility decline. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024.
3. Nathan A. Reproductive aging leads to many women's health problems.
4. Female age-related fertility decline. Fertility and Sterility. 2014;101(3):633-634.
5. Knight J, Nigam Y. Anatomy and physiology of ageing 8: the reproductive system. Nursing Times. 2017;113(9):44-47.
6. Ambikairajah A, Walsh E, Cherbuin N. A review of menopause nomenclature. Reprod Health. 2022;19:29.