รู้ทันหมอ IVF ด้วยการประเมิน KPI ของการรักษา

• IVF
• ICSI
• มีลูกยาก
• อยากมีลูก
• กระตุ้นไข่
• KPI
• competency
• benchmark

หมอคิดว่าคนไข้ที่เคยทำเด็กหลอดแก้วหลายคนต้องเคยสับสน หรือสงสัยว่ารอบที่เรากระตุ้นไข่ เก็บไข่ไปแล้วเนี่ยเราทำได้ดีแค่ไหน ไข่ตั้งต้นเราน้อยไปไหม ยากระตุ้นตัวนี้โอเคกับเราหรือยัง หมอเก็บไข่เป็นยังไง แลปที่คลินิกของเราโอเคไหม ฯลฯ ใช่ไหมครับ

วันนี้หมอจะมาแนะนำวิธีการเช็กด้วยตัวเองครับ ก่อนอื่นไปค้นเอาผลของรอบที่เคยกระตุ้นมาก่อนเลย มีข้อมูลอะไรเท่าที่มีอยู่เอาออกมาให้หมด แล้วเดี๋ยวหมอจะบอกด้วยว่าเราควรรู้ ควรถาม หรือควรบันทึกข้อมูลอะไรบ้าง

ผลการรักษาขึ้นอยู่กับ 3 ส่วนที่สำคัญพอ ๆ กัน

• สูตรยาที่หมอเลือกใช้สำหรับกระตุ้นไข่ ทั้งชนิดยา ขนาดยา และจำนวนวันที่ใช้
• คุณภาพของไข่และอสุจิของคนไข้ ซึ่งก็เป็นผลจากอายุและการใช้ชีวิต
• คุณภาพของแลปและความเอาใจใส่ของนักวิทยาศาสตร์เพาะเลี้ยงตัวอ่อน

มีข้อมูลอะไรที่ต้องรู้บ้าง

รอบการกระตุ้นไข่เริ่มจากไข่ตั้งต้น (antral follicle) เมื่อกระตุ้นแล้วถุงไข่จะโตจนพร้อมเก็บ เมื่อเก็บไข่ (OPU) ก็จะได้ทั้งไข่สุก (mature eggs; MII) และไข่อ่อน (MI และ GV) ต่อมาเมื่อปฏิสนธิจะพบตัวอ่อนที่ปฏิสนธิปกติ (2PN) และปฏิสนธิผิดปกติ (1PN, 3PN) และเมื่อถึงวันที่ 5 จะได้ตัวอ่อนระยะ blastocyst จะเห็นว่าจำนวนลดลงเรื่อย ๆ ในแต่ละขั้น

ข้อมูลที่ควรทราบ ได้แก่

1. จำนวนไข่ตั้งต้น (antral follicle count; AFC) ได้จากอัลตราซาวด์ทางช่องคลอดก่อนเริ่มกระตุ้นไข่
2. จำนวนถุงไข่ที่มีขนาดอย่างน้อย 12 มม. ณ วันที่ตัดสินให้เก็บไข่
3. จำนวนไข่ที่เก็บได้ (COC) ณ วันเก็บไข่ (Day 0)
4. จำนวนไข่สุกที่เก็บได้ (MII) ณ วันเก็บไข่ (Day 0)
5. จำนวนตัวอ่อนที่ปฏิสนธิปกติ (2PN) วันรุ่งขึ้นหลังเก็บไข่ (Day 1)
6. จำนวนตัวอ่อนที่พัฒนาถึงระยะ blastocyst (Day 5–6)
7. จำนวนตัวอ่อนที่ส่งตรวจโครโมโซม (Day 5–6)
8. จำนวนตัวอ่อนที่โครโมโซมปกติ (Day 5–6)

1. % ถุงไข่ที่ตอบสนองต่อการกระตุ้น (เกณฑ์ ≥ 80%)

สูตร: (จำนวนถุงไข่ที่มีขนาดอย่างน้อย 12 มม. ณ วันที่ตัดสินให้เก็บไข่ ÷ จำนวนไข่ตั้งต้น AFC) × 100

2. % ไข่ที่เก็บได้ (เกณฑ์ ≥ 80%)

สูตร: (จำนวนไข่ที่เก็บได้ ÷ จำนวนถุงไข่ที่มีขนาดอย่างน้อย 12 มม. ณ วันที่ตัดสินให้เก็บไข่) × 100

3. % ไข่สุก (เกณฑ์ ≥ 80%)

สูตร: (จำนวนไข่สุก MII ÷ จำนวนไข่ที่เก็บได้) × 100

4. % ปฏิสนธิปกติ (เกณฑ์ ≥ 70%)

สูตร: (จำนวนตัวอ่อนที่ปฏิสนธิปกติ 2PN ÷ จำนวนไข่สุก MII) × 100

การปฏิสนธิของไข่ตรวจสอบได้จากการเห็น pronuclear ซึ่งเป็นส่วนที่มีโครโมโซมที่ได้มาจากไข่ 1 ชุด และจากอสุจิ 1 ชุด คือมี 2 pronuclear (2PN) ส่วนไข่ที่ปฏิสนธิผิดปกติ อาจไม่พบ PN, มี 1PN หรือ 3PN โดยเฉพาะ 3PN หมายถึงการที่มีโครโมโซมเกินมา 1 ชุด หรือมีโครโมโซมทั้งหมด 3 ชุด ความผิดปกติอาจเป็นได้ทั้งการไม่มีการปฏิสนธิเกิดขึ้นเลย (total fertilization failure) หรือการมี 1PN หรือ 3PN

5. % ตัวอ่อนไปถึงระยะ blastocyst (เกณฑ์ ≥ 60%)

สูตร: (จำนวน blastocyst day 5 + day 6 ÷ จำนวนตัวอ่อนที่ปฏิสนธิปกติ 2PN) × 100

มีคนไข้ 10–15% ที่เลี้ยงตัวอ่อนยังไงก็ไปไม่ถึง blastocyst เพราะการพัฒนาถึง blastocyst ได้ ตัวอ่อนต้องมีการทำงานของยีนเพื่อสร้างสารอาหารและพลังงาน

6. % blastocyst ที่โครโมโซมปกติ (เกณฑ์ ≥ 50%)

สูตร: (จำนวนตัวอ่อน euploid ÷ จำนวนตัวอ่อนที่ส่งตรวจ) × 100

ผู้หญิงอายุมากขึ้น เซลล์ไข่ก็จะมีสัดส่วนผิดปกติมากขึ้น นอกจากนี้เทคโนโลยีการตัดเซลล์ตัวอ่อนไปตรวจและเทคโนโลยีการตรวจโครโมโซมก็มีส่วนทำให้ผลผิดปกติได้

เกณฑ์ที่ใช้เป็น benchmark นี้หมอไม่ได้คิดขึ้นมาเองนะครับ มันมีมาตรฐาน KPI เกณฑ์เหล่านี้อยู่ที่เป็นเกณฑ์สากล เช่น The Vienna consensus: report of an expert meeting on the development of ART laboratory performance indicators (2017)

เอกสารอ้างอิง

1. ESHRE Special Interest Group of Embryology and Alpha Scientists in Reproductive Medicine. The Vienna consensus: report of an expert meeting on the development of ART laboratory performance indicators. Reprod Biomed Online. 2017 Nov;35(5):494-510. doi:10.1016/j.rbmo.2017.06.015